W USA wskaźnik zabójstw po 2019 roku wzrósł o 34%, a do 2024 roku wrócił niemal do poziomu sprzed pandemii. Jens Ludwig z Uniwersytetu Chicagowskiego uważa, że to tak szybkie wahanie można wyjaśnić stresem, który zaburzył codzienne podejmowanie decyzji, w połączeniu z łatwym dostępem do broni.
Kłótnie zamiast zaplanowanych przestępstw
Według danych CDC skok i spadek liczby zabójstw napędzały głównie zabójstwa z użyciem broni palnej. Zmiana nastąpiła znacznie szybciej niż inne duże przesunięcia we wskaźniku zabójstw w ciągu ostatniego stulecia. Ludwig opisuje to w nowym artykule roboczym, czyli opracowaniu zwykle jeszcze przed formalną recenzją.
Punktem wyjścia jest podział na przemoc „instrumentalną”, popełnianą dla osiągnięcia celu (np. rabunku), oraz „ekspresyjną”, której celem jest skrzywdzenie drugiej osoby. Ludwig przytacza dane historyczne, według których ta druga kategoria odpowiada za około trzy czwarte zabójstw, w których znany jest motyw. „Większość strzelanin nie służy większemu celowi, jak rabunek czy gangsterskie wojny o rynek narkotyków. To spory rozstrzygane bronią” – pisze Ludwig.
Co robi stres z naszym myśleniem
W typowych ekonomicznych modelach przestępczości zakłada się chłodną kalkulację zysków i strat. Ludwig zwraca uwagę, że w narastającej kłótni działają raczej szybkie, automatyczne procesy myślowe. Są niezbędne w codziennym życiu, ale łatwo o błędy: źle odczytujemy czyjeś intencje, bierzemy zwykły gest za obelgę albo widzimy sytuację jako bardziej katastrofalną, niż jest.
Według przytoczonych badań stres działa jak „podatek od zdolności poznawczych” i zwiększa poleganie na automatycznych reakcjach. Pandemia przyniosła chorobę, żałobę, izolację i niepewność. Z ankiety CDC wynika, że latem 2020 roku 75% Amerykanów w wieku 18–24 lat zgłaszało lęk, depresję, traumę, częstsze używanie substancji lub myśli samobójcze. To grupa, która jest też nieproporcjonalnie często zaangażowana w poważną przemoc.
Za tą interpretacją przemawia kilka wskazówek:
- wyraźnie wzrosły zabójstwa, a większość innych poważnych przestępstw nie;
- wzrosły też napaści z użyciem niebezpiecznych narzędzi, związane zwykle z konfliktami międzyludzkimi;
- amerykański urząd lotnictwa FAA odnotował gwałtowny wzrost incydentów z niesfornymi pasażerami, także po wyłączeniu spraw dotyczących maseczek, a potem ich spadek.
Rola broni
Nie ma krajowych danych o tym, ilu Amerykanów nosi broń w miejscach publicznych, więc Ludwig sięga po wskaźniki zastępcze. Jednym z nich jest odsetek policyjnych kontroli, podczas których znaleziono broń. W Chicago więcej niż się podwoił między 2019 a 2020 rokiem. Podobne zmiany widać w danych z Kalifornii i Nowego Jorku. Sprzedaż pistoletów wzrosła z około 8 mln w 2019 roku do 14 mln w 2020 roku.
Same zakupy i noszenie broni nie tłumaczą jednak wszystkiego. Zabójstwa z użyciem broni rosły zarówno w domach, jak i poza nimi, przy czym poza domem wyraźnie bardziej. Według Ludwiga liczyły się więc zarówno rozpowszechnienie broni, jak i atmosfera, w jakiej dochodziło do konfliktów. Gdy w 2021 roku życie wracało do normy, zabójstw zaczęło ubywać. Część wskaźników cierpienia psychicznego i używania substancji też się stabilizowała lub spadała, a rosło korzystanie z pomocy psychologicznej, zwłaszcza wśród młodych dorosłych.
Wnioski i znaczenie dla Polski
Jeśli wiele strzelanin wynika z błędów popełnianych pod presją, profilaktyka powinna skupiać się na momentach, w których konflikt narasta. Ludwig wskazuje programy behawioralne, które uczą kwestionowania pierwszych impulsów w sytuacjach wysokiego ryzyka. Część z nich w badaniach z losowym doborem uczestników przyniosła wyraźny spadek zatrzymań za przestępstwa z użyciem przemocy lub broni. Drugi kierunek to zwiększenie szans, że ktoś zareaguje na kłótnię na czas, np. przez obecność policji albo takie projektowanie przestrzeni, by było w niej więcej „oczu na ulicy”.
Dla polskiego czytelnika to przede wszystkim ciekawy trop o tym, jak kryzys wpływa na zachowanie. Wyników nie da się jednak przenosić wprost. W Polsce dostęp do broni palnej jest znacznie bardziej ograniczony niż w USA, a opisywane badanie dotyczy amerykańskich danych. Wniosek o wpływie przewlekłego stresu na konflikty międzyludzkie pozostaje jednak ważny także u nas: dobrostan psychiczny i dostęp do pomocy to nie tylko kwestia zdrowia, lecz także bezpieczeństwa w codziennych relacjach.
Źródło: Medical Xpress – „Study measures impact of pandemic stress on gun violence spike”
